Narodowe Święto Niepodległości to okazja, by spojrzeć na nasze godło z nowej perspektywy – nie tylko jako znak państwowości, ale także jako element dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego.
11 listopada, w Narodowe Święto Niepodległości, szczególną uwagę zwracają symbole państwowe, które od ponad stu lat przypominają o polskiej historii i tożsamości. Centralnym elementem godła Rzeczypospolitej Polskiej jest biały orzeł – jednak jest to „orzeł” jedynie w sensie potocznym. Oficjalnie na godle widnieje bielik, gatunek z rodziny jastrzębiowatych, największy europejski ptak szponiasty.
Bielik, ze względu na swoją okazałość i charakterystyczny wygląd, od wieków kojarzony był z dumą, siłą i niezależnością. W polskiej tradycji symbol ten pojawiał się już w średniowieczu, a legendy łączą go z postacią Lecha, który miał dostrzec bielika szybującego nad gniazdem i uznać to za znak, by założyć państwo. Pierwszą stolicą Polski było Gniezno, którego nazwa – według podań – nawiązuje do orlego gniazda. W jego okolicach, na Pojezierzu Wielkopolskim, znajduje się ponad tysiąc jezior, z czego pięć leży w bezpośrednim sąsiedztwie Gniezna. Jak zauważa Przemysław Barszcz w swojej publikacji „Zwierzęta w godłach”, stanowi to istotną poszlakę, że to właśnie bielik, a nie inny drapieżny ptak, mógł stać się inspiracją dla godła Polski – w miejscach bogatych w wodę, a co za tym idzie – w ryby, łatwo spotkać bielika, który jest rybożercą. Choć w przeszłości w Wielkopolsce występowały również orły przednie, ich populacja na tym terenie była znacząco mniej liczna niż bielików. Dodatkowym argumentem przemawiającym za tą teorią jest wrażenie, jakie zrobiło na Lechu gniazdo, które zobaczył. – Bieliki budują wyjątkowo potężne domy — największe z nich mają dwa i pół metra średnicy i mogą ważyć nawet tonę. Dlatego bieliki umieszczają je na dużych, wysokich drzewach, dzięki czemu łatwiej je zauważyć. Ponadto stale je rozbudowują i wykorzystują przez wiele pokoleń. Najstarsze znane gniazdo bielika w Polsce było używane przez sto dwadzieścia lat — tłumaczy Przemysław Barszcz.
W języku potocznym bielik bywa nazywany „orłem bielikiem”, ale z punktu widzenia biologii nie należy do rodzaju Aquila (typowych orłów). Bielik (Haliaeetus albicilla) jest przedstawicielem rodzaju Haliaeetus – czyli orłów morskich. Różni się od orłów m.in. proporcjami ciała, sposobem polowania oraz budową dzioba. Mimo to w heraldyce i symbolice państwowej przyjęło się nazywać go orłem, stąd w godle mówimy o „Orle Białym”, chociaż zoolodzy wskazują, że to bielik.
W polskim godle bielik przedstawiony jest w koronie, z rozwiniętymi skrzydłami i złotymi elementami – dziobem oraz szponami. Jego wygląd oraz sposób przedstawienia są precyzyjnie opisane w obowiązujących przepisach. Godło w obecnym kształcie zostało potwierdzone w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, która w artykule 28 wskazuje, że godłem jest wizerunek białego orła w koronie w czerwonym polu. Szczegółowe zasady dotyczące wyglądu i używania godła, barw i hymnu państwowego określa natomiast ustawa o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej oraz o pieczęciach państwowych. Dokument reguluje m.in. sytuacje, w których godło może być wykorzystywane, oraz wskazuje, że wizerunek ptaka powinien być zgodny z ustalonym wzorem graficznym.
Bielik to ptak żyjący również dziś na terenie Polski, zwłaszcza w pobliżu jezior, rzek i terenów leśnych. Jest objęty ochroną, a jego liczebność w ostatnich latach rośnie, co stanowi symboliczne nawiązanie do siły i odradzania się państwa. Narodowe Święto Niepodległości to okazja, by spojrzeć na nasze godło z nowej perspektywy – nie tylko jako znak państwowości, ale także jako element dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego.
oprac. /kp/
Środowisko, jakość życia, ekologia
